Γύριζες αργά το κουμπί του ραδιοφώνου, προσπερνούσες τα παράσιτα και ξαφνικά έπεφτες πάνω σ’ ένα τραγούδι που ήθελες να γράψεις στην κασέτα. Μέχρι να πατήσεις το REC, ο άνθρωπος στο μικρόφωνο είχε ήδη μπει πάνω στην εισαγωγή για να διαβάσει μια αφιέρωση. Έτσι θυμόμαστε το πειρατικό ραδιόφωνο των ’80s: λίγο θορυβώδες, απρόβλεπτο και τόσο κοντινό, που μπορούσες να φανταστείς τον παραγωγό να βάζει τον επόμενο δίσκο λίγα τετράγωνα παρακάτω.
Η Αθήνα ανάμεσα στις αφιερώσεις και στο Κανάλι 15
Η ραδιοπειρατεία είχε εμφανιστεί στην Αθήνα ήδη από τη δεκαετία του ’60. Οι μικροί σταθμοί εξέπεμπαν αρχικά στα μεσαία και αργότερα στα FM. Το πρόγραμμα μπορούσε να έχει λαϊκά, ροκ, ντίσκο ή μέταλ, ανάλογα με τους δίσκους και τα γούστα της παρέας πίσω από το μικρόφωνο. Οι αφιερώσεις έδιναν στην εκπομπή κάτι από τη ζωή της γειτονιάς. Ένα τραγούδι που ήξερες απ’ έξω αποκτούσε άλλο ενδιαφέρον όταν περίμενες να ακούσεις σε ποιον το αφιέρωναν.
Στον Βοτανικό, το 1984, μια παρέα βρήκε χώρο για εκπομπή σ’ ένα εγκαταλειμμένο περίπτερο. Η ιστορία σώζεται μέσα από φωτογραφίες που δημοσίευσαν χρόνια αργότερα άνθρωποι της πειρατικής ραδιοφωνίας. Στις αναδρομές για την Αθήνα εμφανίζεται και ο Τυφλοπόντικας, ένα από τα ονόματα που κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα. Για να ξαναβρείς μια τέτοια εκπομπή, βοηθούσε να σου πει κάποιος πού να ψάξεις στο καντράν και περίπου τι ώρα να ανοίξεις το ραδιόφωνο. Κι αν το σήμα έφτανε καθαρό στο δικό σου δωμάτιο, υπήρχε πάντα η πιθανότητα ο φίλος σου στην επόμενη συνοικία να άκουγε μόνο παράσιτα.
Μια γνώριμη φωνή που ξεκίνησε από την πειρατεία ήταν ο Μιχάλης Τσαουσόπουλος, γνωστός και ως «2-67». Πέρασε στη συνέχεια από το κρατικό ραδιόφωνο και τον Αθήνα 9,84. Η διαδρομή του δείχνει πόσο γρήγορα άλλαζε το τοπίο. Μέσα σε λίγα χρόνια, άνθρωποι που είχαν μάθει το μικρόφωνο σε ερασιτεχνικές εκπομπές βρέθηκαν να διαμορφώνουν τον ήχο των νέων σταθμών.
Στην ίδια πόλη, το Κανάλι 15 έδωσε στην εκπομπή χωρίς άδεια έναν δημόσιο σκοπό. Η πρωτοβουλία του Ρούσσου Κούνδουρου βγήκε στον αέρα το 1985 και αμφισβήτησε ανοιχτά το κρατικό μονοπώλιο. Στις 30 Μαρτίου 1986, εξέπεμψε στους 105 FM από το σπίτι του παραγωγού Αλέξανδρου Γιώτη. Στο μικρόφωνο ήταν ο καθηγητής Νομικής Φαίδων Βεγλερής, που μιλούσε για το δικαίωμα στην ελεύθερη επικοινωνία. Το ίδιο το σκηνικό έδινε βάρος στη συζήτηση. Ένας καθηγητής εξηγούσε στον αέρα ποιος έχει δικαίωμα να εκπέμπει, ενώ η εκπομπή γινόταν από ένα σπίτι.
Η εκπομπή από ένα σπίτι είχε και πρακτικό ρίσκο. Οι αναδρομές για την Αθήνα καταγράφουν εφόδους, κατασχέσεις πομπών και διώξεις. Για μια παρέα που είχε συγκεντρώσει τον εξοπλισμό κομμάτι κομμάτι, η κατάσχεση μπορούσε να σημαίνει το τέλος της εκπομπής. Για το Κανάλι 15, η ίδια η δημόσια εκπομπή ήταν τρόπος να τεθεί το ερώτημα ποιος δικαιούνταν να χρησιμοποιεί τις συχνότητες. Η Αθήνα των μέσων της δεκαετίας χωρούσε και τις δύο ιστορίες. Στο ένα άκρο της μπάντας μπορούσες να συναντήσεις έναν μουσικόφιλο που έπαιζε τους δίσκους του, αλλού μια ομάδα που χρησιμοποιούσε το μικρόφωνο για να διεκδικήσει την ελεύθερη ραδιοφωνία.
Θεσσαλονίκη, μια πόλη γεμάτη πειρατές
Η Θεσσαλονίκη είχε αρκετά πυκνή σκηνή ώστε να γίνει αντικείμενο ξεχωριστών διδακτορικών μελετών. Μια μεταπτυχιακή εργασία του Πανεπιστημίου Μακεδονίας καταγράφει πάνω από εκατό ερασιτεχνικούς σταθμούς στην πόλη την περίοδο 1981–1989. Στις τοπικές αναδρομές συναντάμε το Ράδιο Ένα του Γιώργου Αλεξίου, τις 16 Ώρες Θεσσαλονίκη, το Πανόραμα 86, τον Μουσικό Δίαυλο, τις Μουσικές Επιλογές και το Ράδιο Θεσσαλονίκη. Αυτά τα ονόματα δίνουν μια ιδέα για το πόσες διαφορετικές παρέες μπορούσες να συναντήσεις γυρίζοντας το κουμπί του ραδιοφώνου στην ίδια πόλη.
Ο Μουσικός Δίαυλος
Το 1986, όπως θυμάται ο Νίκος Κατανάκης, ένας από τους συντελεστές του σταθμού, σε μαρτυρία του στην Parallaxi, μια ομάδα ραδιοπειρατών ένωσε τις δυνάμεις της και νοίκιασε σπίτι ειδικά για να στεγάσει τον Μουσικό Δίαυλο. Ο παραγωγός Λευτέρης Λάλος θυμάται ότι τον Οκτώβριο του 1987 η ομάδα μεταφέρθηκε στη Φιλίππου 87. Εκεί έκανε σταθερά τη μεταμεσονύχτια εκπομπή του Σαββάτου και ένα δίωρο κάθε Κυριακή απόγευμα, μέχρι την αποχώρησή του τον Μάιο του 1988. Από τον Δίαυλο πέρασε και ο Μιχάλης Φωτιάδης, που αργότερα έγινε γνωστός για τις ραδιοφωνικές εκπομπές του για το αυτοκίνητο.
Το Record Club και το Ράδιο Θεσσαλονίκη
Μια από τις πιο ζωντανές μαρτυρίες είναι εκείνη του Νίκου Κομνηνού για το Record Club. Το 1984, μαθητής Λυκείου ακόμη, πήγε με τον φίλο του Αντώνη Κανάκη στο σπίτι ενός συμμαθητή. Τον βρήκαν να δοκιμάζει έναν μικρό πομπό και να ρωτάει αν τον ακούει κανείς. Σύντομα οι δυο τους μετέφεραν τον πομπό και την κεραία στο σπίτι του Κομνηνού μέσα σε μαύρες σακούλες. Ο εξοπλισμός στήθηκε με ό,τι είχε ο καθένας, ενώ για τις τεχνικές λεπτομέρειες, όπως θυμάται ο Κομνηνός, διάβαζαν το περιοδικό Ήχος. Ο πρώτος δίσκος που θυμάται να έβαλε ήταν το «Back on the Chain Gang» των Pretenders.
Το Record Club έβγαινε αργά, αφού τελείωνε το τηλεοπτικό πρόγραμμα, για να περιορίσει τον κίνδυνο παρεμβολών. Ανάμεσα στα τραγούδια, οι παραγωγοί έδιναν ένα τηλέφωνο για όποιον τους άκουγε. Η ώρα της εκπομπής λέει πολλά για το πώς ακουγόταν τότε μια πόλη. Μόλις έσβηνε η τηλεόραση στο σαλόνι, μπορούσες να ανοίξεις το ραδιόφωνο στο δωμάτιό σου και να πετύχεις δύο παιδιά που δοκίμαζαν τους δίσκους τους στον αέρα. Κι αν έπαιρνες τηλέφωνο, τους έλυνες και την πρώτη απορία κάθε εκπομπής από ένα σπίτι: αν το σήμα έφτανε πράγματι σε κάποιον.
Για το Ράδιο Θεσσαλονίκη σώζεται ακόμη και η διεύθυνση της πρώτης εκπομπής. Στις 7 Δεκεμβρίου 1986, το σήμα βγήκε από ένα μικρό διαμέρισμα στη Δεσπεραί 11. Πίσω από την προσπάθεια ήταν τρεις ερασιτέχνες με προηγούμενη εμπειρία στην πειρατεία, ο Λευτέρης Μαρόγλου, ο Γιώργος Σερίδης και ο Στέφανος Διαμαντόπουλος. Σύμφωνα με την ιστορία του ίδιου του σταθμού, το 1988 η υπόθεση της εκπομπής χωρίς άδεια έφτασε στο δικαστήριο και κατέληξε σε αθώωση.
Το 1987 και οι δύο δημοτικοί σταθμοί
Στις 31 Μαΐου 1987 ο δημοτικός Αθήνα 9,84 εξέπεμψε στους 98,4 FM με πρωτοβουλία του δημάρχου Μιλτιάδη Έβερτ, χωρίς επίσημη άδεια κατά την έναρξή του. Ο Δήμος Θεσσαλονίκης τοποθετεί την έναρξη του δημοτικού FM 100 στις 3 Σεπτεμβρίου 1987, με το πρώτο δελτίο ειδήσεων στις επτά το πρωί. Οι ημερομηνίες αυτές αφορούν τις καταγεγραμμένες ενάρξεις εκπομπής. Η σειρά αδειοδότησης είναι ξεχωριστό ζήτημα. Η διαφορά ανάμεσα σ’ έναν δήμο που έστηνε σταθμό και σε μια παρέα που εξέπεμπε από διαμέρισμα ήταν μεγάλη. Μέσα στην ίδια δεκαετία, όμως, και οι δύο βρέθηκαν στην ίδια μπάντα, διεκδικώντας χώρο πέρα από το κρατικό ραδιόφωνο.
Από εκείνα τα χρόνια έμειναν οι σταθμοί που συνέχισαν, οι παραγωγοί που βρήκαν επαγγελματικό μικρόφωνο και, σε κάποιο συρτάρι, μια κασέτα με μισό τραγούδι και μια αφιέρωση στην αρχή. Για κάποιον που άκουγε εκείνο το βράδυ, μπορεί αυτή η αφιέρωση να είχε μεγαλύτερη σημασία από ολόκληρο το τραγούδι.
Εσείς ποιον πειρατικό σταθμό πιάνατε στα ’80s στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη; Θυμάστε όνομα, συχνότητα ή τη φωνή κάποιου παραγωγού;