Για κάποιον που μεγάλωσε με τη σημερινή τηλεόραση, είναι δύσκολο να εξηγήσεις πόσο παράξενο μπορούσε να μοιάζει κάποτε το να έχεις… περισσότερα από δύο κανάλια.
Στην Ελλάδα των περισσότερων χρόνων της δεκαετίας του ’80, η τηλεοπτική επιλογή ήταν ουσιαστικά συγκεκριμένη. ΕΡΤ1 και ΕΡΤ2, οι δύο κρατικοί σταθμοί, και τέλος. Δεν υπήρχε ιδιωτική τηλεόραση, δεν υπήρχαν δεκάδες κανάλια, δεν υπήρχαν συνδρομητικές πλατφόρμες και φυσικά κανείς δεν μιλούσε ακόμη για streaming.
Κι όμως, στις αρχές του 1988 συνέβη κάτι πολύ παράξενο στη Θεσσαλονίκη.
Όποιος άρχιζε να ψάχνει λίγο περισσότερο τις συχνότητες UHF της τηλεόρασής του μπορούσε ξαφνικά να πέσει πάνω σε εικόνες από την Ιταλία, τη Γαλλία, τη Βρετανία, τη Γερμανία και άλλες χώρες.
Δεν είχε βάλει δορυφορικό πιάτο.
Δεν είχε αγοράσει ειδικό δέκτη.
Τα κανάλια έφταναν στην κεραία της πολυκατοικίας όπως ακριβώς και τα ελληνικά.
Ο Δήμος Θεσσαλονίκης είχε αρχίσει να αναμεταδίδει δορυφορική τηλεόραση.
Και για τους Θεσσαλονικείς που το έζησαν, η τηλεόραση δεν θα ήταν ποτέ ξανά ακριβώς η ίδια.
Από δύο κανάλια… σε έναν καινούργιο κόσμο
Για να καταλάβουμε πόσο μεγάλη ήταν η αλλαγή, πρέπει να θυμηθούμε πώς βλέπαμε τηλεόραση τότε.
Σε πολλά σπίτια υπήρχε ακόμη μια τηλεόραση με κουμπιά ή μηχανικό επιλογέα καναλιών. Σε νεότερες συσκευές υπήρχαν τηλεχειριστήρια και αποθηκευμένες θέσεις προγραμμάτων, αλλά η διαδικασία εύρεσης ενός νέου σταθμού παρέμενε κάτι πολύ διαφορετικό από σήμερα.
Έπρεπε να τον ψάξεις.
Γυρνούσες ή πατούσες το tuning, περνούσες μέσα από «χιόνια», γραμμές και παράσιτα και περίμενες μήπως μέσα στον θόρυβο εμφανιστεί κάποια εικόνα.
Και ξαφνικά εμφανιζόταν ένας παρουσιαστής που μιλούσε ιταλικά.
Ή ένα βρετανικό μουσικό βίντεο.
Ή γαλλικές ειδήσεις.
Ή μια γερμανική διαφήμιση.
Για ένα παιδί ή έναν έφηβο του 1988 αυτό μπορούσε να μοιάζει σχεδόν σαν να είχε ανακαλύψει έναν μυστικό τηλεοπτικό κόσμο.
Ο Δήμος Θεσσαλονίκης κάνει το μεγάλο βήμα
Η ιστορία είχε ουσιαστικά αρχίσει έναν χρόνο νωρίτερα.
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1987 ο Δήμος Θεσσαλονίκης, με δήμαρχο τότε τον Σωτήρη Κούβελα, έθεσε σε λειτουργία τον FM100, ανοίγοντας ένα σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της ελεύθερης ραδιοφωνίας στην Ελλάδα.
Αλλά ο Δήμος δεν σταμάτησε στο ραδιόφωνο.
Τους πρώτους μήνες του 1988 έκανε κάτι ακόμη πιο τολμηρό: άρχισε να λαμβάνει ξένα δορυφορικά τηλεοπτικά προγράμματα και να τα αναμεταδίδει μέσω επίγειου αναλογικού σήματος στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης και της Βόρειας Ελλάδας.
Η ίδια η ΔΕΠΘΕ αναφέρει σήμερα στην επίσημη ιστορία της ότι αναμεταδίδονταν συνολικά 11 ξενόγλωσσα δορυφορικά κανάλια.
Αυτό είναι το σημαντικότερο σημείο: οι τηλεθεατές δεν χρειάζονταν δορυφορικό πιάτο.
Ο Δήμος έκανε ουσιαστικά τη δύσκολη δουλειά της δορυφορικής λήψης και στη συνέχεια εξέπεμπε ξανά το πρόγραμμα τοπικά, ώστε να μπορεί να ληφθεί από μια συμβατική κεραία UHF.
Ξαφνικά, μια συνηθισμένη τηλεόραση της Θεσσαλονίκης μπορούσε να γίνει παράθυρο προς την Ευρώπη.
Super Channel, Sky, RAI, TV5…
Δεν έχει αποδειχθεί εύκολο να εντοπιστεί σήμερα ένας πλήρης και απολύτως τεκμηριωμένος κατάλογος και των 11 σταθμών που αναμετέδωσε ο Δήμος εκείνη την πρώτη περίοδο.
Γνωρίζουμε όμως αρκετούς από αυτούς.
Ανάμεσα στα κανάλια που συνδέονται με τις πρώτες αυτές αναμεταδόσεις βρίσκονταν τα ιταλικά RAI 1 και RAI 2, το βρετανικό Super Channel, το Sky Channel, το γαλλόφωνο TV5, το δυτικογερμανικό SAT.1 και το σοβιετικό Horizon. Μεταγενέστερες ιστορικές καταγραφές αναφέρουν συγκεκριμένα τα RAI 1/2, Super Channel, Horizon και SAT.1 μεταξύ των προγραμμάτων που έβλεπε η Θεσσαλονίκη.
Και καθένα από αυτά μπορούσε να είναι μια μικρή αποκάλυψη.
Το Super Channel και το Sky έμοιαζαν να έρχονται από το μέλλον
Για τους νεότερους τηλεθεατές, ίσως τα πιο συναρπαστικά από αυτά τα κανάλια ήταν εκείνα που έφερναν μια γεύση της δυτικοευρωπαϊκής ποπ κουλτούρας.
Το Super Channel είχε δημιουργηθεί ως πανευρωπαϊκό τηλεοπτικό δίκτυο και μετέδιδε στα αγγλικά. Μουσική, ψυχαγωγία, σειρές, εκπομπές και μια αισθητική πολύ διαφορετική από εκείνη της ελληνικής κρατικής τηλεόρασης μπορούσαν ξαφνικά να εμφανιστούν στο σαλόνι ενός σπιτιού στην Τούμπα, την Καλαμαριά ή τη Νεάπολη.
Και μετά υπήρχε το Sky Channel.
Πολύ πριν το σημερινό Sky γίνει συνώνυμο ενός τεράστιου βρετανικού τηλεοπτικού οργανισμού, το Sky Channel της δεκαετίας του ’80 ήταν ένα πανευρωπαϊκό δορυφορικό πρόγραμμα γεμάτο μουσική, νεανικές εκπομπές, αμερικανικές σειρές και ψυχαγωγία.
Για έναν έφηβο που αγαπούσε τη μουσική, αυτά τα κανάλια μπορούσαν να είναι θησαυρός.
Δεν καταλάβαινες απαραίτητα όλα όσα έλεγαν.
Δεν είχε μεγάλη σημασία.
Έβλεπες έναν άλλο κόσμο.
Και φυσικά υπήρχε η RAI
Η ιταλική τηλεόραση δεν ήταν εντελώς άγνωστη στους Έλληνες.
Σε περιοχές της δυτικής Ελλάδας και των Ιονίων, τα ιταλικά τηλεοπτικά σήματα αποτελούσαν ήδη γνώριμη παρουσία για αρκετούς τηλεθεατές λόγω της γεωγραφικής θέσης και των συνθηκών λήψης.
Στη Θεσσαλονίκη όμως η δημοτική αναμετάδοση έκανε την ιταλική τηλεόραση πολύ πιο άμεσα προσβάσιμη.
Και η διαφορά στην εικόνα ήταν εντυπωσιακή.
Ιταλικές διαφημίσεις, τηλεπαιχνίδια, μουσικές εκπομπές, ποδόσφαιρο, παρουσιαστές, σκηνικά και ένας τηλεοπτικός ρυθμός που έμοιαζε πολύ διαφορετικός από εκείνον της ΕΡΤ.
Ακόμη κι αν δεν μιλούσες λέξη ιταλικά, μπορούσες να μείνεις και να χαζεύεις.
Απλώς επειδή ήταν κάτι καινούργιο.
Το TV5 μας πήγαινε στη Γαλλία
Στο άλλο άκρο του ευρωπαϊκού τηλεοπτικού χάρτη βρισκόταν το γαλλόφωνο TV5.
Για πολλούς μαθητές που μάθαιναν τότε γαλλικά —πολύ συνηθισμένο στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’80— υπήρχε μάλιστα και η δικαιολογία ότι μπορούσαν να εξασκηθούν στη γλώσσα.
Στην πραγματικότητα, το ενδιαφέρον ήταν πολύ απλούστερο.
Μπορούσες να καθίσεις στο σπίτι σου στη Θεσσαλονίκη και να δεις γαλλική τηλεόραση.
Το 1988 αυτό από μόνο του ήταν αρκετό.
Όταν το «χιόνι» έκρυβε ένα καινούργιο κανάλι
Υπήρχε όμως και κάτι άλλο που όσοι μεγάλωσαν με την ψηφιακή τηλεόραση δύσκολα μπορούν να καταλάβουν.
Η ανακάλυψη ενός καναλιού ήταν μέρος της διασκέδασης.
Σήμερα πατάμε ένα κουμπί και η τηλεόραση κάνει αυτόματη αναζήτηση. Τα κανάλια εμφανίζονται σε μια λίστα με το όνομά τους και τον αριθμό τους.
Τότε μπορούσες να περάσεις αρκετή ώρα ψάχνοντας τα UHF.
Λίγο χιόνι.
Μια εικόνα που ερχόταν και έφευγε.
Παράσιτα.
Μετά κάποια χρώματα.
Γύριζες λίγο ακόμη.
Και ξαφνικά καθάριζε η εικόνα.
Τι είναι αυτό;
Ποιο κανάλι είναι;
Από πού εκπέμπει;
Και την επόμενη μέρα στο σχολείο ή στη δουλειά κάποιος ήξερε περισσότερα.
«Βρήκες το Sky;»
«Σε ποιο κανάλι το πιάνεις;»
«Εγώ το Super το βλέπω καλύτερα.»
Ήταν μια πρώιμη μορφή τηλεοπτικού ζάπινγκ, αλλά είχε μέσα της και λίγη από τη χαρά της ανακάλυψης.
Η κεραία είχε ξαφνικά μεγαλύτερη σημασία
Φυσικά η εικόνα δεν ήταν πάντοτε τέλεια.
Αναλογική τηλεόραση σήμαινε κεραίες, ενισχυτές, καλώδια, είδωλα στην εικόνα και παρεμβολές. Η ποιότητα μπορούσε να αλλάζει ακόμη και από γειτονιά σε γειτονιά.
Σε μια πολυκατοικία το κανάλι μπορούσε να φαίνεται πεντακάθαρα και μερικά τετράγωνα πιο πέρα να είναι γεμάτο «χιόνια».
Και κάπως έτσι επέστρεφε η κλασική ελληνική τηλεοπτική τελετουργία:
«Πείραξε λίγο την κεραία.»
Μόνο που αυτή τη φορά δεν προσπαθούσαμε απλώς να καθαρίσουμε την ΕΡΤ.
Προσπαθούσαμε να πιάσουμε την Ευρώπη.
Δεν ήταν απλώς περισσότερα κανάλια
Κοιτάζοντας πίσω, εύκολα υποτιμάμε πόσο σημαντική ήταν αυτή η αλλαγή.
Το ελληνικό τηλεοπτικό κοινό είχε περάσει δεκαετίες μέσα σε ένα αυστηρά κρατικό τηλεοπτικό περιβάλλον.
Ξαφνικά οι Θεσσαλονικείς μπορούσαν να συγκρίνουν.
Μπορούσαν να δουν πώς ήταν ένα γερμανικό δελτίο ειδήσεων, ένα ιταλικό τηλεπαιχνίδι, μια βρετανική μουσική εκπομπή ή μια γαλλική διαφήμιση.
Μπορούσαν να δουν διαφορετικά τηλεοπτικά γραφικά, διαφορετικούς παρουσιαστές, διαφορετικά στούντιο και έναν ολόκληρο κόσμο προγραμμάτων που μέχρι τότε ήταν πρακτικά αόρατος.
Η επίσημη ιστορία της ΔΕΠΘΕ περιγράφει τις αναμεταδόσεις αυτές ως μέρος της προσπάθειας που άνοιξε τον δρόμο για την απελευθέρωση της ελληνικής ραδιοτηλεοπτικής αγοράς.
Και δεν είναι υπερβολή.
Η Αθήνα ακολούθησε
Αυτό που είχε αρχίσει να συμβαίνει στη Θεσσαλονίκη δεν πέρασε απαρατήρητο.
Μέσα στο 1988 η ίδια η ΕΡΤ προχώρησε στην επίγεια αναμετάδοση ξένων δορυφορικών καναλιών και σε άλλες μεγάλες πόλεις. Στην αρχική εξάδα αναφέρονται τα Super Channel, TV5, SAT.1, CNN, RAI Due και Horizon.
Ξαφνικά το ζάπινγκ άρχιζε να γίνεται ελληνική πραγματικότητα.
Και όλα αυτά συνέβαιναν λίγο πριν από τη μεγάλη έκρηξη.
Και μετά ήρθαν ΕΤ3 και TV100
Το 1988 ήταν πραγματικά χρονιά-σταθμός για την τηλεόραση της Θεσσαλονίκης.
Στις 14 Δεκεμβρίου 1988 άρχισε να εκπέμπει η ΕΤ3, δίνοντας επιτέλους στη Βόρεια Ελλάδα έναν κρατικό τηλεοπτικό σταθμό με έδρα τη Θεσσαλονίκη.
Και στις 31 Δεκεμβρίου 1988, στις 8 το βράδυ, βγήκε στον αέρα η TV100, η Δημοτική Τηλεόραση Θεσσαλονίκης.
Μέσα σε ελάχιστους μήνες, λοιπόν, το τηλεοπτικό τοπίο της πόλης είχε αλλάξει σχεδόν αγνώριστα.
Από τα δύο κρατικά κανάλια, η Θεσσαλονίκη είχε περάσει σε ξένα δορυφορικά προγράμματα, ένα νέο περιφερειακό κρατικό κανάλι και τη δική της δημοτική τηλεόραση.
Και σύντομα θα ερχόταν κάτι ακόμη μεγαλύτερο.
Η ιδιωτική τηλεόραση.
Λίγο πριν αλλάξουν όλα
Το MEGA και ο ANT1 θα εμφανίζονταν το 1989 και ολόκληρη η ελληνική τηλεοπτική πραγματικότητα θα άλλαζε μέσα σε λίγα χρόνια.
Τα τηλεχειριστήρια θα γίνονταν απαραίτητα.
Το ζάπινγκ θα γινόταν καθημερινή συνήθεια.
Τα κανάλια θα πολλαπλασιάζονταν.
Και κάποια στιγμή κανείς δεν θα θεωρούσε περίεργο ότι μπορούσε να επιλέξει ανάμεσα σε δέκα, είκοσι ή εκατό διαφορετικά προγράμματα.
Όμως για κάποιους Θεσσαλονικείς, η πρώτη πραγματική γεύση αυτής της νέας εποχής είχε έρθει λίγο νωρίτερα.
Ήταν εκείνη η στιγμή το 1988 που έψαχνες τα UHF της τηλεόρασης, περνούσες μέσα από το γνώριμο «χιόνι» της αναλογικής εποχής και ξαφνικά εμφανιζόταν στην οθόνη κάτι που δεν είχες ξαναδεί.
Μια ξένη φωνή.
Ένα άγνωστο λογότυπο.
Μια διαφήμιση από άλλη χώρα.
Ένα μουσικό βίντεο που ίσως δεν είχε ακόμη φτάσει στην ελληνική τηλεόραση.
Σήμερα έχουμε σχεδόν ολόκληρο τον τηλεοπτικό κόσμο διαθέσιμο με ένα κλικ.
Το 1988 όμως, στη Θεσσαλονίκη, αρκούσε να γυρίσεις λίγο ακόμη το κουμπί των UHF.
Και ξαφνικά…
έπιανες Ευρώπη.